Bwriad y safle hwn yw darparu adnodd hwylus lle y gallwch wirio a oes enw Cymraeg yn bodoli ar gyfer enw lle Saesneg, neu enw Saesneg yn bodoli ar gyfer enw lle Cymraeg.

Mae'r safle wedi ei seilio ar gronfa ddata ryngweithiol y mae modd ei chwilio'n hawdd. Pan fydd cofnodion perthnasol yn cael eu canfod, bydd diffiniad, gwybodaeth leoli (enw'r plwyf, y sir, a'r awdurdod unedol) yn ogystal â chyfeirnod grid yn cael eu darparu.

Pan na fydd cofnod perthnasol yn cael ei ganfod, bydd modd llenwi ffurflen er mwyn gyrru ymholiad am enwau sydd heb eu cynnwys yn y gronfa ddata atom yng Nghanolfan Bedwyr. Byddwn yna'n chwilio am ateb o fewn adnoddau archifol presennol y Ganolfan Enwau Lleoedd.

Lle bydd y wybodaeth ar gael o fewn yr archif, bydd yr ymholydd yn derbyn ateb o fewn dau ddiwrnod gwaith a bydd y wybodaeth yn cael ei hychwanegu at y gronfa ddata ryngweithiol. Os na cheir ateb yn adnoddau archifol y Ganolfan, bydd neges i'r perwyl hwnnw yn cael ei dychwelyd i'r ymholydd a bydd yr ymholiad yn cael ei storio ar gyfer ymchwil yn y dyfodol.

Gair am y ffurfiau

Argymhellion yn unig yw'r ffurfiau ar enwau lleoedd sydd i'w cael yma. Nid yw'r wefan hon yn ymgais i ddeddfu pa ffurf sydd yn gywir neu yn anghywir.

Ar hyn o bryd, dinasoedd, trefi, pentrefi a plwyfi sydd wedi eu cynnwys yn y gronfa ddata. Nid yw eto'n holl-gynhwysfawr; mae mwy o gofnodion yn cael eu hychwanegu i'r gronfa yn gyson. Bydd enwau afonydd mynyddoedd a nodweddion tirweddol eraill yn cael eu hychwanegu'n fuan.

Wrth lunio'r rhestr cyfeiriwyd at sawl ffynhonell wahanol ac oherwydd nad oedd y ffurfiau wastad yn gyson o ffynhonell i ffynhonell, rhaid oedd dewis rhyngddynt. O ganlyniad, wrth ddewis y ffurfiau i'w hargymell, dilynwyd canllawiau Tîm Safoni Enwau Lleoedd Bwrdd yr Iaith Gymraeg (isod) hyd y bo modd:

Canllawiau Safoni Enwau Lleoedd

1. Cydymffurfio ag egwyddorion orgraff safonol yr iaith Gymraeg ar ddechrau’r 21 ganrif.
   
2. Cydnabod, fel man cychwyn, ffurfiau a argymhellir yn y ddau lyfr safonol, sef Rhestr o Enwau Lleoedd / A Gazetteer of Welsh Place-Names (Elwyn Davies, 1967) (REL) a Welsh Administrative and Territorial Units (Melville Richards, 1969) (WATU) ac argymhellion Pwyllgor Ymgynghorol Bwrdd yr Iaith ar Safoni Enwau.
   
3. Cydnabod bod eithriadau sy’n gydnabyddedig yn genedlaethol, yn bennaf yn y defnydd o’r cysylltnod.
   Maesteg, Llanrwst, Llanrug, Llandaf, Caerdydd
   
4. Ystyried tystiolaeth tarddiad ac ystyr pan fo hynny’n gymorth wrth drafod ffurf ac orgraff. Eglwys Gymyn, Llan-non, Llandygái
   
5. Ymwrthod â ffurf bedantig, adferiad hynafiaethol, trosiad llythrennol a bathiad creadigol
   Gwrecsam , Dyffryn (= Y Fali), Rhydwen (= Chwitffordd)
   oni bai bod tystiolaeth i’r ffurf ennill ei phlwyf yn lleol ac yn genedlaethol:
   Brychdyn, Cei Connah
   
6. Ystyried tystiolaeth dafodieithol neu arferiad leol wrth drafod sillafu, ynganu ac aceniad, yn arbennig os yw wedi ennill ei phlwyf yn genedlaethol
   Dole , Pencader, Cwm Cou, Froncysyllte
   ond glynu at orgraff safonol hyd y bo modd, gan gofio bod enw yn perthyn i Gymru gyfan ac, efallai, yn ymddangos mewn sawl rhan o Gymru
   Biwmares, Cadair Idris, Blaeanau Gwent
   
7. Anelu at arfer un ffurf yn unig pan nad oes llythyren neu ddwy o wahaniaeth rhwng y ffurf Gymraeg a’r ffurf ‘Seisnig’ (gan ochri gyda’r ffurf Gymraeg). (Dyma hefyd ddymuniad yr Arolwg Ordnance ac awdurdodau’r priffyrdd.
   Tywi, Cilgeti, Llanfihangel Crucornau
   ond cydnabod ffurfiau sefydlog
   Caeriw/Carew , Merthyr Tudful/Merthyr Tydfil
   
8. Gwahaniaethu rhwng enwau lleoedd a threflannau (pryd y dilynir y canllawiau uchod) a safleoedd eilradd neu dermau tirweddol (pryd y gellir cyfeirio at yr elfen generig yn y Gymraeg neu’r Saesneg).
   Hornby Cave/Ogof Hornby (Gogarth), Llwybr Clawdd Offa/Offa’s Dyke Path
   ond defnyddio’r Gymraeg yn unig os mai dyna’r ffurf gydnabyddedig
   Ynys Dulas , Coedydd Aber
   
9. Argymell nid deddfu.
   
10. Gochel rhag bathu a chyfieithu.