nl i'r dudalen hyfforddiant

Lleoleiddio

Ystyr y cysyniad o leoleiddio yw addasu cynnyrch i anghenion ieithyddol a diwylliannol y farchnad darged.

Maer cysyniad o leoleiddio yn berthnasol ir cyfieithydd yn ogystal r cwsmer a gynhyrchodd y ddogfen sydd i gael ei chyfieithu yn y lle cyntaf. O ganlyniad, gellir ystyried yr uned hon yn yr un cyd-destun r uned ar ragolygu, fel ystyriaeth arall wrth gyfathrebu chynulleidfa.

Ystyriaethau lleoleiddio

Ystyriwch y jc ganlynol fel enghraifft:

Cwestiwn: Pryd mae ffermwr fwyaf gofalus oi foch?

Ateb: Pan fydd on siafio!

Buasai bron ym amhosibl cyfieithur jc yma i iaith arall gan ei bod yn dibynnu ar ddealltwriaeth sydd bron yn gynhenid, fod treiglo yn digwydd yn y Gymraeg gan addasu geiriau ac, yn yr achos yma, achosi amwysedd ystyr.

Ystyriwch eich bod eisiau chwarae ar eiriau yn y fath fodd ag uchod er mwyn gwerthu cynnyrch mewn gwlad neu trwy gyfrwng iaith arall. Buasai chwarae ar gymhlethdodau ieithyddol or fath yn anodd ac yn agos at fod yn amhosibl eu trosglwyddo rhwng ieithoedd. Er hynny, fel arf marchnata mae chwarae ar eiriau yn bwysig iawn, ac efallai y byddai disgwyl i'r cyfieithydd gyfieithu brawddeg fachog yn Saesneg syn defnyddio slang neu eiriau mwys, syn gwneud dim synnwyr yn y Gymraeg. Rhaid i ysgrifenwyr sylweddoli na ellir cyfieithu, na throsglwyddo hiwmor o un iaith i'r llall heb sn am dros ffiniau gwledydd gwahanol.

Yn yr un modd gall enw cwmni neu gynnyrch fod ag ystyr ddifrol neu gwbl wirion mewn iaith arall. Yn Tsieina yn l y sn, cyfieithodd y cwmni Coca-Cola ei hysbysebion gan ddefnyddior seiniau ke-kou-ke-la. Ni ddeallodd y cwmni bod y frawddeg yn golygu brathur penbwl cwyr neu caseg wedii llenwi chwyr yn dibynnu ar y dafodiaith. Ymchwiliodd Coca Cola wedyn 40,000 o nodau Tsieineaidd i ganfod cyfatebiad ffonetig agos sef ko-kou-ko-le sef rhywbeth tebyg i hapusrwydd yn y geg. Yn India hysbysebwyd y ddiod Horlicks gan dynnu sylw at ei gallu i atal bod eisiau bwyd yn y nos, ond yn l y sn, fe'i cyfieithwyd i iaith Tamil fel 'ugain dyn yn cysgu o dan goeden.' Mae sawl rhaglen deledu wedi defnyddio enghreifftiau o wledydd gwahanol lle mae gan gynnyrch enw sydd yn berffaith arferol yn iaith y wlad honno, ond sydd ag ystyr wahanol mewn ieithoedd eraill.

Yn aml hefyd bydd ymgais i gyfieithu enwau ffilmiau heb ystyried cynnwys y ffilmiau eu hunain. O bosibl, byddai'n well i'r cwmni sy'n rhyddhau'r ffilm roi enw newydd sy'n fwy cydnaws chwaeth y gynulleidfa.

Mae iaith ac arferion yn amrywio o wlad i wlad. Mae cath ddu yn croesi'r ffordd o flaen car yn arwydd o lwc ddrwg yn Sbaen ac yn arwydd o lwc dda yng Nghymru. Bu bron i'r cyfieithiad Sbaeneg o Gwladfa Patagonia, R. Bryn Williams (Gwasg Carreg Gwalch, 2000) fod yn llanastr cyn i'r golygydd nodi bod y cyfieithydd wedi defnyddio'r ferf 'coger'. Yn Sbaeneg Sbaen mae defnyddior ferf 'coger' yn yr ystyr dal e.e. cogi el tren a las seis (daliodd y trn am chwech or gloch), neu ddal gafael yn gwbl arferol, ond yn Sbaeneg nifer o wledydd yn America Ladin mae gan 'coger' ystyr rhywiol tra amheus. Bydd ffilmiau tramor yn cael eu trosi i mewn i Sbaeneg America Ladin a Sbaeneg Sbaen oherwydd yr amrywiadau ieithyddol a diwylliannol sy'n bodoli rhwng y ddwy ardal. Nid yw'r enw Nova ar gar yn addas mewn gwledydd lle siaredir Sbaeneg er hynny, gan fod no va yn golygu nid ywn mynd. Er nad yw'n dibynnu ar gyfieithu hwyrach mair enghraifft fwyaf diweddar o gam gwag diwylliannol yw hysbyseb y cwmni siocled Cadburys yn India am siocled Temptations. Yn yr hysbyseb mae map o India a'r slogan "Rwyf yn rhy dda i gael fy rhannu. Be ydw i? Temptations Cadburys ynteu Kashmir? gan gyfeirio at yr ardal lle lladdwyd 36,500 o bobl ers 1986 o ganlyniad i ryfela rhwng Pacistan ac India.

Mae ystumiau corfforol ac arferion cymdeithasol hefyd yn amrywio o wlad i wlad. Mewn gwledydd Mwslemaidd er enghraifft, ystyrir y llaw chwith fel llaw aflan, ac yn draddodiadol ym Mhrydain ystyrir ei bod yn ddigywilydd pwyntio at bobl. Mewn nifer o wledydd ar gyfandir Ewrop mae cusanu wrth gyfarch pobl yn llawer mwy cyffredin nag y mae yng Nghymru a gweddill gwledydd Prydain. Yn Nghymru mae codi bawd yn gyfarchiad cyffredin sy'n cyfleu agosatrwydd ond mae wedi peri ofn i bobl o wledydd eraill sydd ddim yn gyfarwydd 'r ystum.

Yng Nghymru rydym wedi hen arfer gweld ymgyrchoedd hysbysebu a luniwyd yn Saesneg ond na ellir eu cyfieithu i'r Gymraeg i'w gwneud yr un mor fachog. Diffyg ystyriaeth o'r angen i gyfieithu i'r Gymraeg sy'n achosi hyn a gellir gwella'r sefyllfa gyda phroses lunio hysbyseb sy'n ystyried hynny. Yn well byth, byddai llunio hysbyseb dwyieithog o'r cychwyn yn y pendraw yn fwy effeithiol ac yn rhatach. Gellid hefyd lunio hysbyseb sy'n dibynnu ar yr ochr weledol yn llwyr. Wrth gwrs, fel arfer mae llun a slogan yn mynd law yn llaw er mwyn cryfhau'r ystyr. Ystyriwch y slogan yn erbyn yfed a gyrru 'Don't dice with death' oedd hefyd yn cynnwys llun o gar wedi ei gywasgu fel ei fod ar sip dis. Mae'n arf marchnata da iawn ond yn anffodus mae'n dibynnu'n llwyr ar ddywediad Saesneg na ellir ei gyfieithu i'r Gymraeg. Serch hynny, mae yna enghreifftiau clodwiw iawn o sloganau Cymraeg sydd wedi cael eu cyfieithu, neu'n rhai gwreiddiol. Ystyriwch er enghraifft y slogan gan gwmni Lloyd's Motors, Aberystwyth yn hysbysebu car Land Rover 'Un garw am fod yn esmwyth' sy'n chwarae ar y defnydd o idiom Gymraeg ac yn defnyddio gwrthgyferbyniad. Wrth gwrs, buasai'n anodd iawn cyfieithu'r slogan hwn i'r Saesneg. Enghraifft arall dda oedd slogan a welwyd ar faniau swyddfar post rai blynyddoedd yn l yn sn am godi ffn i godi calon, unwaith eto yn gwneud defnydd creadigol o idiom Gymraeg. Gwelwyd enghraifft o leoleiddio yn cael ei ddefnyddio i'r eithaf mewn hysbyseb ar git yn Fachwen ger Llanberis, Gwynedd. Edrychai'r hysbyseb yn debyg i hyn:

MAE'R TIR HWN YN

BREIFAT

DIM OND POBL LEOL,

GYDA'R NOS YN UNIG, A PHYSGOTWYR GYDA THRWYDDED GAIFF FYND Y FFORDD YMA.

RHOWCH HELP I NI I GADW'R YMWELWYR A THRESPAWSYR ODDI AR Y TIR HWN.

MAE LLWYBR CYHOEDDUS A DDEFNYDDIR YN YSTOD Y DYDD YN DECHRAU'N UWCH I FYNY'R FFORDD

THIS LAND IS

PRIVATE

ENTRY IS PROHIBITED UNLESS YOU ARE CARRYING A FISHING LICENSE.

THE PUBLIC FOOTPATH AND PADARN LAKE WALK TO LLANBERIS START FURTHER UP THE ROAD

Wedi'r cyfan, addasu cynnyrch i'r gynulleidfa darged yw diben lleoleiddio!

Er cystal y gall cyfieithiad fod, er hynny, ni all unrhyw gyfieithydd gyfieithu amrywiadau ieithyddol a diwylliannol fel eu bod yn union fel y gwreiddiol. Rhaid i gyfieithydd fod yn fwy na chyfieithydd llythrennol a bod yn ymwybodol o deithi ieithyddol a diwylliannol yr iaith ar gynulleidfa a fydd yn darllen y cyfieithiad. Mae lleoleiddio yn golygu addasu cynnyrch, cynnyrch ieithyddol yn yr achos yma, er mwyn ei wneud yn addas yn ieithyddol ac yn ddiwylliannol. Dylid ystyried os yw hyn yn wasanaeth ychwanegol y mae cyfieithydd yn ei gynnig, neu a yw'n rhan o waith dyddiol cyfieithydd.

Mae gan yr ysgrifennwr gwreiddiol gryn gyfrifoldeb yn yr achos yma dros baratoi dogfen sydd mor hawdd ei chyfieithu ag sydd bosibl. Yn ogystal hyn, dylai sicrhau bod y cyfieithiad yn addas iw gynulleidfa, wedir cyfan maer cyfieithydd yn siŵr o fod yn derbyn dogfen sydd wedi cael ei haddasu amryw o weithiau cyn cael ei chynhyrchu yn derfynol ar gyfer y cyfieithydd.

Globaleiddio

Mae globaleiddio yn bwnc llosg mawr yn y byd y dyddiau hyn ond wrth gwrs mae cwmnau mawr yn ddibynnol ar apl eu cynnyrch yn rhyngwladol er mwyn gwneud elw. Er mwyn gwneud elw rhyngwladol rhaid i gwmni ddibynnu ar elw lleol. Mae globaleiddio cynnyrch felly, gan ei wneud yn hygyrch i bawb, yn ddibynnol ar leoleiddio. I danlinellu hyn galwa banc yr HSBC ei hun yn fanc lleol y byd. Mewn geiriau eraill, er mwyn i gynnyrch rhyngwladol apelio at farchnadoedd gwahanol rhaid ei farchnata gan ystyried gwahaniaethau ieithyddol a diwylliannol y gwledydd ac ardaloedd gwahanol. Yn sylfaenol, er bod y syniad yn wrthun i nifer o bobl, er mwyn cystadlu ar lefel rhyngwladol, rhaid bod yn lleol. Er hynny, talcen caled iawn sydd gan gwmnau Coca-Cola a Pepsi yn Saudi Arabia a gwledydd Islamaidd eraill, lle mae gwerthiant Zamzam Cola a gynhyrchir yn Iran wedi codi ar draul gwerthiant y cwmnau rhyngwladol eraill, fel arwydd o brotest yn erbyn polisau Unol Daleithiau America!

Rhyngwladoleiddio

Yn y cyd-destun hwn mae rhyngwladoleiddio yn hanfodol ar gyfer lleoleiddio gan mair syniad yw paratoi cynnyrch niwtral y gellir ei leoleiddio yn hawdd. Gall hyn olygu creu rhaglenni cyfrifiadurol y gellir eu haddasu i sawl gwlad neu gall olygu sicrhau nad yw dogfen yn dibynnu ar hiwmor neu ar ddywediad arbennig. Ystyrier er enghraifft y gwahaniaeth mewn cyfeiriadau o wlad i wlad. Yn yr Unol Daleithiau defnyddir 'zip codes' syn wahanol i godau post a welir yng ngwledydd Prydain. Maer nodau a ddefnyddir wrth ysgrifennu yn amrywio rhwng ieithoedd. Mae gan rhai ieithoedd acenion, ac mae ieithoedd eraill megis Arabeg a Hebraeg yn rhedeg or dde ir chwith yn groes i e.e. y Gymraeg syn rhedeg or chwith ir dde. Byddain rhaid ystyried materion or fath wrth gynllunio cynnyrch neu feddalwedd. O ran cynnwys hefyd byddain rhaid ystyried gwahaniaethau sylfaenol megis ar ba ochr ir ln y gyrrir car, a maint, sip a lliw gwrthrychau megis arian, bocsys llythyru, bysiau ac ambiwlansiau, heb sn am gyfeiriadau at arferion diwylliannol.

Rhaid cofio hefyd am wahaniaethau yn y mesurau o wlad i wlad. Bellach defnyddir yr Euro mewn sawl gwlad Ewropeaidd, ond yng Nghymru a gwledydd eraill Prydain parheir i ddefnyddio punnoedd. Er gwaethaf deddfau Ewropeaidd o blaid y system fetrig mae nifer yng ngwledydd Prydain yn parhau i arddel yr hen system imperial o fesur a phwyso. Rhaid sicrhau bod cysondeb a dealltwriaeth o ba fesuriad a ddefnyddir. Enghraifft eithafol o bethaun mynd o chwith oherwydd amryfusedd rhwng dwy system o fesur yw un o brojectau NASA pan gymysgwyd mesuriadau metrig cydrannau a wnaed yn Ewrop gyda rhai imperial cydrannau a wnaed yn yr Unol Daleithiau, gan beri ir cynllun cyfan fethu.

Beth i'w wneud?

Mater ir rhai syn cynhyrchur hyn sydd i gael ei gyfieithu fydd rhyngwladoleiddio cynnyrch er mwyn ei wneud yn hawdd ei addasu ir gynulleidfa leol. Dylent fod yn ymwybodol bob tro o'u cynulleidfaoedd.

Dylair cyfieithydd sefydlu'r amodau gwaith ar gychwyn y broses gyfieithu gan drafod gydar cwsmer pwy fydd 'r cyfrifoldeb terfynol dros leoleiddio a chyfleu ystyr yn gywir. Dylid egluro na ellir cyfieithu rhai pethau sy'n perthyn yn benodol i iaith neu ddiwylliant arbennig, ac y dylid ystyried y ddwy iaith cyn llunio dogfen neu ymgyrch ddwyieithog. Mae hyn yn arbennig o wir wrth lunio ymgyrch hysbysebu a all fod yn ddibynnol iawn ar slogan penodol. Wedi'r cyfan bydd sawl fersiwn 'derfynol' wedi cael ei baratoi yn yr iaith wreiddiol yn barod ac ni ddylid disgwyl i'r unig fersiwn a gyfieithir gan y cyfieithydd allu adlewyrchu'r meddwl a aeth i'r fersiwn gwreiddiol, oni thrafodir gyda'r cyfieithydd ymlaen llaw.

Os ywr cyfieithiad dan sylw yn rhan o ymgyrch hysbysebu syn cynnwys lluniau, yna dylair cyfieithydd ofyn am gael gweld y lluniau hefyd er mwyn sicrhau bod y cyfieithiad yn gweddu ir delweddau gweledol. Mewn gwirionedd mae llunio slogan effeithiol ar gyfer ymgyrch or fath yn waith i arbenigwyr hysbysebu, nid cyfieithwyr, a dylai cyfieithwyr syn delio gwaith or fath drafod y mater yn llawn gydar asiantaeth syn eu comisiynu. Hyd yn oed os yw hin rhy hwyr i newid pethau yn yr ymgyrch dan sylw, gall tynnu sylwr asiantaeth at y broblem fod yn gymorth i sefydlu gwell trefn ar gyfer yr ymgyrch nesaf.

Mae dogfennau ac ymgyrchoedd hysbysebu sydd wedi ymgorffori ystyriaethau lleoleiddio yn llwyddiannus yn medru bod yn arfau marchnata grymus. Maen werth atgoffa cwsmeriaid nad baich ofer yw gofalu am y manylion hyn, ond ffordd i gael yr elw mwyaf ou buddsoddiad gwreiddiol.

Llyfryddiaeth

Samuelsson-Brown, Geoffrey A Practical Guide for Translators, Multilingual Matters Ltd., 1993.

Newmark, Peter, About Translation, Multilingual Matters Lts, 1991.

Localization Industry Standards Association www.lisa.org

Bezuidenhout, Ilze 'A Discursive-Semiotic Approach to Translating Cultural Aspects in Persuasive Advertisements.' http://ilze.org/semio/index.htm


nl i'r brig